فرش ماشینی یک‌باره اختراع نشد. این صنعت حاصل چند قرن تغییر تدریجی در بافندگی است. اول کارگاه‌های سازمان‌یافته پدید آمدند، بعد سازوکار طراحی خودکار شد و سرانجام نیروی موتور جای نیروی دست را گرفت.
کارگاه‌های پیش از ماشین
بافت فرش در اروپا مدت‌ها پیش از ماشین جا افتاده بود. فرش‌بافان انگلیسی در سال ۱۷۰۱ در ویلتون و آکسمینستر امتیاز رسمی گرفتند و حدود سال ۱۷۴۰ بافندگانی از فرانسه به ویلتون آورده شدند ۱. نام این دو شهر هنوز روی دو روش مهم بافت باقی مانده است.
ژاکارد: وقتی طرح خودکار شد
انقلاب صنعتی بافندگی را دگرگون کرد. در قرن هجدهم ماشین‌هایی ساخته شد که تولید پارچه را متحول کرد. سازوکار ژاکارد با کارت‌های سوراخ‌دار، نخ‌های تار را کنترل می‌کرد و به‌تدریج جای مهار پیچیدهٔ دستگاه‌های دستی را برای تولید طرح گرفت ۱.
نخستین دستگاه‌های موتوری
| سال | رویداد ۱ |
|---|---|
| دههٔ ۱۸۳۰ | شکل‌گیری روش تاپستری برای چاپ طرح در ادینبورگ |
| ۱۸۳۹ | نخستین کاربرد دستگاه بافندگی موتوری در ساخت فرش |
| ۱۸۳۹ | ثبت روش آکسمینستر شنیل توسط جیمز تمپلتون در گلاسکو |
| ۱۸۴۱ | ظهور دستگاه موتوری در آمریکا |
| ۱۸۷۶ | اختراع دستگاه آکسمینستر که دامنهٔ طرح و رنگ را بسیار گسترده کرد |
عرض دستگاه‌ها هم بیشتر شد. عرض‌های رایج ۴۶ تا ۹۱ سانتی‌متر به چهار تا شش متر رسید و این تغییر هزینهٔ بافت را کم کرد و سطح بدون درز را بزرگ‌تر ۱.
تافتینگ و الیاف مصنوعی
پس از جنگ جهانی دوم، تافتینگ با سوزن گسترش یافت ۱. در این روش، نخ پرز در یک زمینهٔ از پیش بافته فرو می‌رود. مؤسسهٔ فرش و قالی آمریکا می‌گوید دستگاه تافتینگ عریض و الیاف مصنوعی در اوایل دههٔ ۱۹۵۰ صنعت فرش آمریکا را از تولید کم‌حجم کالای لوکس به تولید انبوه رساندند ۲.
فرش ماشینی در ایران
نقطهٔ آغاز این صنعت در ایران را منبع رسمی‌ای در دسترس ما تأیید نکرده است. گزارش‌های فعالان صنعت، آغاز تولید را به دههٔ ۱۳۵۰ خورشیدی در کاشان نسبت می‌دهند. به همین دلیل این تاریخ را با احتیاط می‌آوریم.
برای آشنایی با مناطق تولید، مقالهٔ «مراکز تولید فرش ماشینی در ایران» را بخوانید.
جمع‌بندی
فرش ماشینی حاصل چند گام پی‌درپی است: کارگاه‌های تخصصی، طراحی خودکار ژاکارد، نیروی موتور و سپس تافتینگ و الیاف مصنوعی. این تاریخ نشان می‌دهد «فرش ماشینی» یک فناوری واحد نیست. برای دیدن نمونه‌های امروزی، به بخش کاتالوگ فرشینه سر بزنید.
پرسش‌های متداول
نخستین فرش ماشینی چه زمانی بافته شد؟
بریتانیکا نخستین کاربرد دستگاه موتوری در ساخت فرش را سال ۱۸۳۹ می‌داند ۱.
ژاکارد در فرش چه کاری انجام می‌دهد؟
با کارت‌های سوراخ‌دار، نخ‌های تار را برای ساخت طرح کنترل می‌کند ۱.
ویلتون و آکسمینستر نام شهر هستند؟
بله. هر دو نام شهرهایی در انگلستان‌اند که فرش‌بافان آن‌ها در ۱۷۰۱ امتیاز رسمی گرفتند ۱.
منابع
- Ellis, Peter. Floor covering. Encyclopaedia Britannica, 2022. https://www.britannica.com/technology/floor-covering
- The Carpet and Rug Institute. The Carpet Primer. 2017. https://carpet-rug.org/wp-content/uploads/2020/02/The-Carpet-Primer.pdf