«فرش اکریلیک بهتر است یا پلی‌استر؟» این پرسش در بیشتر گفت‌وگوهای خرید فرش ماشینی مطرح می‌شود. پاسخ کوتاه این است: هیچ‌کدام در همهٔ شرایط برتر نیست. منابع فنی برای هر دو الیاف دامنه‌ای از «متوسط» تا «عالی» گزارش می‌کنند، چون نتیجهٔ نهایی فقط به جنس الیاف بستگی ندارد. نوع نخ، هیت‌ست و تراکم پرز هم در آن نقش دارند.
در این مقاله تفاوت این دو الیاف را با تکیه بر منابع فنی بررسی می‌کنیم و می‌گوییم پیش از خرید چه چیزهایی را باید پرسید.
اکریلیک و پلی‌استر دقیقاً چیستند؟
هر دو الیاف مصنوعی‌اند، اما از دو خانوادهٔ شیمیایی متفاوت می‌آیند. در مقررات کمیسیون تجارت فدرال آمریکا، اکریلیک لیفی تعریف شده که دست‌کم ۸۵ درصد وزن پلیمر آن را واحدهای آکریلونیتریل تشکیل می‌دهد. پلی‌استر هم لیفی است که دست‌کم ۸۵ درصد وزن پلیمر آن از استر یک اسید کربوکسیلیک آروماتیک ساخته شده است ۱. رایج‌ترین پلی‌استر در فرش و موکت، پلی‌اتیلن ترفتالات است ۲.
الیاف اکریلیک سابقهٔ تجاری طولانی دارد: نخستین نمونهٔ موفق آن با نام Orlon در سال ۱۹۵۰ عرضه شد ۳.
مقایسهٔ اکریلیک و پلی‌استر در یک نگاه
| ویژگی | اکریلیک | پلی‌استر |
|---|---|---|
| حس دست | شبیه پشم ۴ | در منابع بررسی‌شده مقایسه نشده |
| برگشت پرز پس از فشار | خوب تا عالی ۵ | متوسط تا عالی ۵ |
| مقاومت در برابر سایش | متوسط تا عالی ۵ | خوب تا عالی ۵ |
| لک‌پذیری و تمیز شدن | خوب ۵ | خوب تا عالی؛ لکهٔ چرب باید زود رسیدگی شود ۵ |
| ثبات رنگ | خوب تا عالی ۴ | خوب تا عالی ۴ |
| مقاومت در برابر نور خورشید | خوب تا عالی ۴ | خوب تا عالی ۴ |
| گلوله شدن پرز | متوسط تا ضعیف ۴ | در نخ ریسیده، متوسط تا ضعیف ۴ |
این جدول راهنمایی کلی است و نتیجهٔ آزمون یک فرش مشخص نیست. دامنهٔ هر ویژگی نشان می‌دهد که دو فرش با یک جنس الیاف می‌توانند عملکرد متفاوتی داشته باشند.
چرا جنس نخ به‌تنهایی کافی نیست؟
نوع نخ: ریسیده یا فیلامنت
نخ ریسیده از الیاف کوتاه ساخته می‌شود و نخ فیلامنت از رشته‌های پیوسته. نخ ریسیده کمی بیشتر در معرض پرز دادن و گلوله شدن است ۵. پلی‌استر به هر دو شکل BCF (فیلامنت پیوسته) و ریسیده عرضه می‌شود ۲. بنابراین گفتن «پلی‌استر» به‌تنهایی نوع نخ را مشخص نمی‌کند.
هیت‌ست: تثبیت تاب نخ
در فرایند هیت‌ست، نخ پس از تاب خوردن گرما می‌بیند تا تاب آن پایدار بماند. مؤسسهٔ فرش و قالی آمریکا این اثر را ایجاد نوعی «حافظه» در نخ توصیف می‌کند ۲. نخ تثبیت‌شده شکل خود را بهتر حفظ می‌کند. با این حال هر نخی که به نام هیت‌ست معرفی می‌شود یکسان نیست، پس بهتر است مشخصات همان نخ را بپرسید.
تراکم: عامل مهمی که دیده نمی‌شود
هرچه نخ‌های پرز فشرده‌تر کنار هم قرار گیرند، مقاومت فرش در برابر سایش بیشتر می‌شود ۵. تراکم نیز به چند عامل وابسته است: تعداد گره یا بخیه، ضخامت نخ، فاصلهٔ ردیف‌ها و ارتفاع پرز ۲. به همین دلیل، یک فرش پلی‌استر با ساخت فشرده ممکن است از یک فرش اکریلیک کم‌تراکم بهتر کار کند و عکس آن هم ممکن است.
کدام نخ برای کدام فضا مناسب‌تر است؟
پیشنهادهای زیر از ویژگی‌های بالا نتیجه گرفته شده‌اند و قاعدهٔ قطعی نیستند.
- نشیمن و اتاق خواب: اگر لمس نرم و گرم اولویت دارد، اکریلیک گزینهٔ مناسبی است، چون حس دست آن به پشم نزدیک است ۴.
- فضای نزدیک آشپزخانه و غذاخوری: پلی‌استر در برابر لکه‌های محلول در آب مقاومت خوبی دارد ۲. لکهٔ چرب را باید زود پاک کرد، چون مقاومت پلی‌استر در برابر آن محدود است ۴.
- فضاهای پررفت‌وآمد: به‌جای جنس نخ، ابتدا تراکم و ساخت فرش را بررسی کنید. مؤسسهٔ فرش و قالی آمریکا کاربرد پلی‌استر را مسکونی و تجاری کم‌تردد ذکر می‌کند ۲.
- هتل و فضای عمومی: رفتار دو الیاف در برابر آتش فرق دارد. اکریلیک به‌راحتی می‌سوزد. پلی‌استر دیرتر شعله‌ور می‌شود، اما پس از اشتعال می‌سوزد، ذوب می‌شود و می‌چکد ۴. برای این فضاها گواهی آتش مطابق مقررات محل پروژه را درخواست کنید.
پیش از خرید عمده چه بپرسید؟
- ترکیب دقیق نخ پرز با درصد هر الیاف چیست؟
- نخ ریسیده است یا فیلامنت؟ هیت‌ست شده است؟
- شانه، تراکم، ارتفاع پرز و وزن پرز در هر مترمربع چند است؟
- آیا برای همین مشخصات گزارش آزمون معتبر وجود دارد؟
- مشخصات اعلام‌شده دقیقاً برای کدام کد، رنگ و اندازه است؟
این پرسش‌ها را به‌صورت مکتوب مطرح کنید. کاتالوگ طرح را نشان می‌دهد، اما موجود بودن آن طرح یا مشخصات هر سفارش را ثابت نمی‌کند.
جمع‌بندی
انتخاب میان اکریلیک و پلی‌استر به نیاز فضا بستگی دارد. اکریلیک حس دستی نزدیک به پشم دارد و پلی‌استر در ثبات رنگ و مقاومت در برابر لکه‌های آبی خوب عمل می‌کند. اما کیفیت نهایی را نوع نخ، هیت‌ست و تراکم هم تعیین می‌کنند.
برای دیدن مشخصات مواد، به بخش کاتالوگ فرشینه سر بزنید. کارشناسان فرشینه هم می‌توانند در مقایسهٔ مشخصات فنی طرح‌ها راهنمای شما باشند.
پرسش‌های متداول
آیا فرش اکریلیک از پلی‌استر بهتر است؟
نه به‌طور مطلق. منابع فنی برای هر دو الیاف دامنهٔ گسترده‌ای گزارش کرده‌اند و کیفیت هر فرش به نوع نخ، هیت‌ست و تراکم آن هم بستگی دارد ۴۵.
آیا می‌توان با سوزاندن نخ، جنس فرش را تشخیص داد؟
توصیه نمی‌شود. رفتار این الیاف در برابر شعله متفاوت است ۴، اما این کار خطرناک است و برای نخ‌های ترکیبی نتیجهٔ مطمئنی نمی‌دهد. راه درست، درخواست مشخصات مکتوب یا گزارش آزمایشگاه است.
هیت‌ست چه تأثیری بر نخ فرش دارد؟
هیت‌ست با گرما تاب نخ را تثبیت می‌کند تا نخ شکل خود را بهتر نگه دارد ۲.
منابع
- U.S. Federal Trade Commission. 16 CFR § 303.7: Generic names and definitions for manufactured fibers. eCFR. https://www.ecfr.gov/current/title-16/chapter-I/subchapter-C/part-303/section-303.7
- The Carpet and Rug Institute. The Carpet Primer. 2017. https://carpet-rug.org/wp-content/uploads/2020/02/The-Carpet-Primer.pdf
- Encyclopaedia Britannica. Acrylic. https://www.britannica.com/science/acrylic
- National Bureau of Standards (NIST). Fibers and Fabrics. Consumer Information Series 1. https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/Legacy/CIS/nbscis1.pdf
- Niemeyer, Shirley. G94-1222 Rug and Carpet Fibers: Selection and Care. University of Nebraska–Lincoln Extension, 1994. https://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1935&context=extensionhist