چه قصد داشته باشید فرش خود را برای تغییر فصل جمع کنید، چه در حال اسبابکشی به خانه جدید باشید و چه انبار عمدهفروشی فرش را مدیریت کنید، نگهداری غیراصولی میتواند بسیار سریعتر از سالها پاخور روزمره به یک فرش ایرانی آسیب بزند 123. تا زدن فرش، حبس کردن رطوبت در درون نایلونهای پلاستیکی بسته، و قرار دادن فرش در انبارهای نمناک و تاریک، زمینهساز شکستگی تار و پود، کپکزدگی و حمله بید میشود 124. خوشبختانه متخصصان حفاظت منسوجات در موزههای بزرگ جهان قواعد ساده و امتحانشدهای دارند که هر خریدار یا مصرفکننده خانگی میتواند آنها را به کار ببندد 123.
تمیز و کاملاً خشک کردن فرش پیش از جمع کردن
نخستین قانون در حفاظت منسوجات آن است که هرگز فرشی را که غبارآلود، لکهدار یا حتی اندکی مرطوب است لول نکنید 124:
غبارروبی کامل رو و پشت فرش: همانگونه که مؤسسه حفاظت کانادا (CCI) مستند کرده است، ذرات گردوغبار و شن ریز در درون فرش لولشده مانند سمباده عمل میکنند و حشرات و قارچها را به خود جذب مینمایند 14. پیش از جمع کردن، ابتدا روی فرش را با مکش ملایم و سری ساده جاروبرقی (بدون برس چرخان) در جهت خواب خاب جارو بکشید و سپس پشت فرش را نیز کاملاً غبارروبی کنید 13. اگر روی فرش لکه غذا یا چربی وجود دارد، پیش از انبارداری طولانیمدت آن را به قالیشویی معتبر بسپارید 14.
اطمینان از خشکی صددرصدی: حتی مقدار اندکی رطوبت محبوس در مرکز یک فرش لولشده میتواند در عرض چند روز باعث رشد کپک، پوسیدگی و بوی نا شود 14. پیش از لول کردن، مطمئن شوید که رو و پشت فرش در جریان هوا کاملاً خشک شده است 14.
لول کنید، هرگز تا نزنید (توجه به جهت خاب)
دستورالعملهای موزهای به طور اکید از تا زدن فرشها برای نگهداری طولانیمدت منع میکنند 12:
چرا تا زدن به فرش آسیب میزند؟ تا زدن فرش باعث ایجاد شکستگیهای تند ۹۰ یا ۱۸۰ درجه در نخهای تار و پود و ساختار پایه فرش میشود. با گذشت چند هفته یا چند ماه—بهویژه اگر بار سنگینی روی فرش تاشده قرار گیرد—خطوط تا به برآمدگیهای دائمی تبدیل میشوند، آهار پشت فرشهای ماشینی را میشکنند یا به تار و پود قالیهای دستباف آسیب میزنند 12.
روش صحیح لول کردن در جهت خاب: بر پایه نشریه فنی 13/3 مؤسسه حفاظت کانادا (نگهداری لولشده منسوجات)، بهتر است لول کردن فرشهای بزرگ توسط دو نفر انجام شود تا استوانه فرش کاملاً صاف و یکنواخت جمع گردد 12. فرش تمیز و خشک را روی سطح صاف پهن کنید و آن را همجهت با خواب خاب (از سرِ بالای خاب به سمت پایین خاب) لول کنید تا الیاف خاب به نرمی بر روی هم بخوابند و دچار شکستگی نشوند 12.
استفاده از لوله مغزی (Core Tube): برای فرشهای متوسط و بزرگ یا انبارداری طولانیمدت، فرش را به دور یک لوله مقوایی محکم یا لوله پلاستیکی صاف با قطر مناسب (که کمی بلندتر از عرض فرش باشد و با پارچه نخی بدون آهار پوشانده شده باشد) لول کنید تا دورهای اول در مرکز فرش بیش از حد فشرده و شکسته نشوند 12. در روش موزهای، اغلب یک لایه پارچه متقال نخی شستهشده بر پشت فرش پهن کرده و آن را به دور لوله میپیچند؛ در فرشهای ماشینی که آهار پشت سفتتری دارند، لول کردن به شکلی که خاب به سمت داخل باشد از ترک خوردن آهار پشت جلوگیری میکند 12.

پیچیدن در پارچه تنفسپذیر در برابر نایلون پلاستیکی
جنس پوششی که به دور فرش لولشده میپیچید تعیین میکند که فرش سالم بماند یا رطوبت را در خود حبس کند 124:
برای نگهداری طولانیمدت (پارچه نخی تنفسپذیر): استوانه فرش لولشده را در یک پارچه نخی سفید یا متقال بدون آهار (یا ملحفه نخی تمیز و کاورهای تنفسپذیر نساجی) بپیچید و در چند نقطه با نوارهای پهن نخی به آرامی ببندید (هرگز از طناب نازک یا چسب نواری مستقیم روی فرش استفاده نکنید) 12. پارچه نخی مانع نفوذ گردوغبار و نور میشود اما اجازه میدهد هوا جریان داشته باشد و رطوبت تقطیر نشود 12.
خطر کیسههای نایلونی کیپ در انبارداری طولانی: بستن فرش در نایلونهای پلاستیکی غیرتنفسپذیر برای ماهها باعث حبس رطوبت هوا میشود؛ با تغییر دمای شب و روز، بخار آب در داخل پلاستیک به قطرات ریز تبدیل شده و محیطی ایدهآل برای کپکزدگی میسازد 14. پوشش پلاستیکی ضخیم تنها باید به صورت موقت برای محافظت در برابر باران در روز اسبابکشی و حملونقل استفاده شود و به محض رسیدن به انبار خشک باز گردد 14.
مقابله با بیدزدگی و رطوبت
دو عامل اصلی تهدیدکننده فرش در زمان انبارداری، حشرات موذی و رطوبت محیط هستند 145:
بید لباس و سوسک فرش: بر پایه مستندات حفاظت موزه ویکتوریا و آلبرت لندن و مؤسسه حفاظت اسمیتسونیان، لارو بید (Tineola bisselliella) و سوسک فرش از پروتئین کراتین موجود در پشم و ابریشم طبیعی تغذیه میکنند و محیطهای تاریک، بیحرکت و آلوده را دوست دارند 56. حتی فرشهای سلولزی یا سنتتیک نیز در صورت داشتن لکه غذا میتوانند حشرات را جذب کنند 4. به جای ریختن مستقیم نفتالین شیمیایی در داخل فرش—که بوی تند و ترکیبات شیمیایی ماندگار به جا میگذارد—فرش را پیش از لول کردن کاملاً تمیز کنید، در پارچه نخی بپیچید و هر شش ماه یک بار آن را باز کرده و بررسی نمایید 156.
کنترل رطوبت و دما: فرش را در محیطی خشک و با دمای معتدل، دور از لولههای آب، دیوارهای نمناک و تابش مستقیم آفتاب نگهداری کنید 14.
انتخاب مکان مناسب نگهداری
نحوه قرارگیری فرش لولشده در انبار به اندازه روش بستهبندی آن اهمیت دارد 12:
قرار دادن افقی و بالاتر از سطح زمین: هرگز فرش لولشده را به صورت عمودی (ایستاده در گوشه دیوار) قرار ندهید؛ وزن فرش باعث میشود لبه پایینی آن به مرور زمان خمیده، دفرمه و مواج شود 2. استوانه فرش را همواره به صورت افقی و بالاتر از سطح زمین—بر روی قفسه صاف، پالت یا پایههای دیواری که دو سر لوله مغزی را نگه میدارند—قرار دهید 12.
نچیدن بار سنگین روی فرش: هرگز کارتنها، چمدانها یا وسایل سنگین را روی فرش لولشده قرار ندهید، زیرا مقطع دایرهای فرش را بیضی کرده و در دو طرف خط شکستگی ایجاد میکند 2.
پرهیز از زیرزمینهای نمناک و شیروانیهای داغ: کمد یا اتاق خشک داخل ساختمان را به جای زیرزمین مرطوب یا پارکینگ و انباری بدون تهویه انتخاب کنید 14.

اصول جابهجایی و حملونقل ایمن (Moving & Shipping)
هنگام اسبابکشی یا ارسال فرش میان انبار و نمایشگاه 12:
فرش را به دور یک لوله مغزی محکم لول کنید، در پارچه یا کاغذ محافظ بپیچید و تنها برای مدت زمان بارگیری و حمل، یک روکش پلاستیکی ضدآب روی آن بکشید 12.
فرشهای بزرگ را حتماً دو نفری حمل کنید تا کمر استوانه فرش در میانه راه خم نشود و نشکند 12.
در خودروی باربری، فرش لولشده را به صورت افقی در بالاترین لایه بار قرار دهید و پس از رسیدن به مقصد، روکش پلاستیکی حمل را خارج کنید 12.
باز کردن فرش و استراحت دادن به بافت (Relaxing the Rug)
هنگامی که فرش را از انبار خارج میکنید یا بسته ارسالی را باز مینمایید، به الیاف فرصت دهید تا فرم تخت خود را بازیابند:
فرش را در اتاقی با دمای معتدل بر روی سطح تمیز و پد زیرفرشی باز کنید.
اگر دو سر فرش به دلیل لول بودن کمی به سمت بالا قوس دارد، لبه را با دست به آرامی برای چند ثانیه در جهت عکس قوس دهید (بدون آنکه خط تا ایجاد کنید) و ۲۴ تا ۷۲ ساعت زمان بدهید تا فرش در دمای اتاق کاملاً صاف شود. مدت زمان دقیق خوابیدن کامل موجها بسته به دمای محیط، مدت انبارداری و سفتی آهار پشت متغیر بوده و از پیش نامشخص (uncertain) است.
هرگز از اتوی داغ بخار به صورت مستقیم روی خاب فرش استفاده نکنید.

باورهای نادرست رایج
«بستن کامل فرش در نایلون پلاستیکی و چسب زدن آن، بهترین روش نگهداری چندساله است.» پلاستیک کیپ در تغییر دما باعث تعریق و کپکزدگی میشود؛ برای نگهداری طولانیمدت باید از کاور پارچهای نخی و تنفسپذیر استفاده کرد 124.
«ایستاده گذاشتن فرش لولشده در گوشه اتاق فضا را کم میگیرد و آسیبی ندارد.» نگهداری عمودی باعث له شدن و موج برداشتن دائمی حاشیه و ریشههای سرِ پایینی فرش در زیر وزن خودش میشود 2.
«تا زدن فرش بزرگ به شکل مربع برای چند ماه مشکلی ایجاد نمیکند.» حتی چند هفته تا خوردن تحت فشار میتواند خطوط شکستگی ماندگاری در تار و پود و آهار پشت فرش به جا بگذارد 12.
«ریختن نفتالین فراوان روی خاب فرش بهترین راه ضدبید کردن است.» نفتالین بوی شیمیایی ماندگار و سمی ایجاد میکند؛ غبارروبی کامل، کاور نخی تمیز و بازدید دورهای روش استاندارد حفاظتی است 156.
چکلیست کاربردی کوتاه برای انبارداری و جابهجایی فرش
- لول کردن دونفره در جهت خاب به دور لوله مغزی: از تا زدن بپرهیزید و فرش را به صورت استوانهای منظم بپیچید 12.
- پوشش پارچهای نخی و نوار پهن: برای انبارداری از پارچه نخی تنفسپذیر استفاده کنید و پلاستیک باربری را پس از جابهجایی باز کنید 12.
- نگهداری افقی، بالاتر از زمین و بدون بار رویی: استوانه فرش را در مکانی خشک، روی قفسه یا پایه افقی و بدون قرار دادن اجسام سنگین روی آن نگهداری کنید 12.
پرسشهای متداول (FAQ)
۱. برای نگهداری فرش در انبار، آن را لول کنیم یا تا بزنیم؟
همواره فرش را لول کنید و هرگز تا نزنید. تا زدن باعث شکستن آهار و نخهای پایه و ایجاد خطوط دائمی میشود، در حالی که لول کردن به دور یک لوله مغزی، فشار را به طور یکنواخت توزیع میکند 12.
۲. آیا برای کاور کردن فرش در انبار، پلاستیک بهتر است یا پارچه نخی؟
برای انبارداری طولانیمدت، پارچه نخی تنفسپذیر (مانند متقال سفید یا ملحفه نخی) بهترین گزینه است زیرا مانع گردوغبار میشود اما اجازه تبادل هوا را میدهد 12. روکش پلاستیکی را تنها برای روز اسبابکشی و محافظت از باران به کار ببرید 14.
۳. آیا میتوان فرش لولشده را به صورت ایستاده (عمودی) به دیوار تکیه داد؟
خیر؛ ایستاده قرار دادن فرش باعث میشود تمام وزن استوانه روی لبه پایینی بیفتد و حاشیه فرش برای همیشه کج و مواج شود. فرش لولشده باید به صورت افقی و بالاتر از سطح زمین قرار گیرد 12.
۴. پس از باز کردن فرش از انبار، چگونه پیچخوردگی لبههای آن را صاف کنیم؟
فرش را در اتاقی با دمای معتدل روی پد زیرفرشی پهن کنید، لبههای برگشته را با دست به آرامی در جهت مخالف کمی قوس دهید (بدون تا کردن) و ۲۴ تا ۷۲ ساعت صبر کنید تا بافت فرش در دمای محیط استراحت کرده و کاملاً تخت شود.
منابع
- Canadian Conservation Institute (CCI), Government of Canada, "Basic care – Carpets and rugs". https://www.canada.ca/en/conservation-institute/services/care-objects/textiles-costumes/basic-care-carpets-rugs.html
- Canadian Conservation Institute (CCI), Government of Canada, CCI Notes 13/3: "Rolled Storage for Textiles". https://www.canada.ca/content/dam/cci-icc/documents/services/conservation-preservation-publications/canadian-conservation-institute-notes/13-3-eng.pdf
- Canadian Conservation Institute (CCI), Government of Canada, CCI Notes 13/16: "Mechanical Surface Cleaning of Textiles". https://www.canada.ca/en/conservation-institute/services/conservation-preservation-publications/canadian-conservation-institute-notes/mechanical-surface-cleaning-textiles.html
- The Carpet and Rug Institute (CRI), "Frequently Asked Questions" and "Carpet and Rug Care Guide". https://carpet-rug.org/wp-content/uploads/2024/09/Carpet-and-Rug-Care-Guide.pdf
- Victoria and Albert Museum, London, "Unwelcome flying visitors to the Museum" and "Museum at war". https://www.vam.ac.uk/blog/caring-for-our-collections/unwelcome-flying-visitors-museum
- Robert J. Koestler and Mary W. Ballard (Smithsonian Museum Conservation Institute), "Thirty Years of Pest Control in Museums: Policy & Practice". https://museumpests.net/wp-content/uploads/2014/05/Koestler-Ballard-paper-formatted.pdf
