Pazırık xalçası qazıntı zamanı tapılmış, yaxşı qorunub saxlanmış ən qədim xovlu xalçadır 1. Onun adı tez-tez eşidilir, lakin bununla yanaşı elmi mənbələrin təsdiqləmədiyi iddialar da səslənir. Bu məqalədə sənədləşdirilmiş faktları mübahisəli məqamlardan ayırırıq.

Sənədləşdirilmiş faktlar

  • Tapıldığı yer: Cənubi Sibirdə, Altay dağlarındakı Pazırık ərazisində 5 nömrəli qəbir 1.
  • Qazıntını aparan: Rus arxeoloqu Sergey Rudenko 1.
  • Ölçü: 183 x 200 santimetr 12.
  • Xovun materialı: Yun 2.
  • Düyün: Simmetrik, hər kvadrat desimetrdə təxminən 3600 düyün 1.
  • Naxış: Fon 24 çərçivəli kvadrata bölünüb, hər birində bitki mənşəli və abstrakt naxış var. Haşiyə beş zolaqdan ibarətdir və orada heyvanlar və süvarilər görünür 1.
  • Saxlanıldığı yer: Ermitaj muzeyi 2.

Yaşı barədə nə bilirik?

Dəqiq tarix eyni cür göstərilmir.

MənbəTarix
İranika Ensiklopediyası5 nömrəli qəbir: eramızdan əvvəl IV əsrin sonu və ya III əsrin əvvəli 1
Vaşinqton Universitetinin İpək Yolu veb-saytındakı Ermitaj əsərləri siyahısıEramızdan əvvəl 252-238-ci illər 2
BritannicaTəxminən 2400 il əvvəl 3

Həmin ikinci mənbə xatırladır ki, bu tarixlər Rudenkonun ilkin təklifindən daha yenidir və bəlkə də yenidən nəzərdən keçirilə bilər 2. Deməli, "düz 2500 illik" kimi ifadə qəti deyil.

Pazırık xalçası İran xalçasıdırmı?

Bu sual ən çox mübahisə doğuran məqamdır və onun qəti cavabı yoxdur.

  • Birinci baxış: Rudenko özü onu İran xalçası hesab edirdi. Haşiyədəki fiqurların Persepolisdəki barelyeflərə oxşarlığı bu fikri gücləndirirdi 1.
  • Bu baxışın tənqidi: İranika Ensiklopediyası bu aidiyyəti yanlış hesab edir və bildirir ki, xalça ehtimal ki, Əhəməni dövrünə aid deyil, baxmayaraq ki, bəlkə də Əhəməni xalça dizaynının təsirini göstərir 1. Həmin ensiklopediyanın başqa bir bölməsində deyilir ki, arxeoloji sübutlar onun ehtimal ki, Mərkəzi Asiya və ya Sibir məhsulu olduğunu göstərir 4.
  • Digər baxışlar: Bəzi tədqiqatçılar Ermənistanı və ya başqa bölgələri də irəli sürüblər 5.

Deməli, "ən qədim İran xalçası" ifadəsi elmi mənbələrin təsdiqləmədiyi iddiadır. Onun naxışının Əhəməni sənəti ilə bağlılıqları olduğunu demək daha dəqiqdir.

Pazırık niyə önəmlidir?

Bu xalça göstərir ki, simmetrik düyünlü xovlu toxuculuq həmin dövrdə inkişaf etmiş mərhələyə çatmışdı. Altaydakı, təxminən yüz il daha qədim olan Başadar adlı başqa bir qəbirdə kvadrat desimetrdə təxminən 7000 asimmetrik düyünü olan daha incə xalçanın parçaları tapılıb 1. Həmin parçalar naxışı müəyyən etmək üçün kifayət deyil.

Yekun

Pazırık xalçası xovlu toxuculuq tarixinin dəyərli sənədidir. Onun tapıldığı yer, ölçüsü və quruluşu sənədləşdirilib, lakin dəqiq harada toxunduğu hələ də mübahisəlidir. Bu məqamı açıq demək dəlilsiz böyük iddiadan daha dəyərlidir.

Tez-tez verilən suallar

Pazırık xalçası harada saxlanılır?

Sankt-Peterburqdakı Ermitaj muzeyində 2.

Pazırık xalçası dünyanın ən qədim xalçasıdırmı?

Bu xalça tapılmış, yaxşı qorunub saxlanmış ən qədim xovlu xalçadır 1. Xovlu xalçanın daha qədim parçaları da tapılıb, lakin onlar natamamdır 1.

Onu niyə İran xalçası adlandırırlar?

Bəzi naxışların Persepolisə oxşarlığına və onu tapan arxeoloqun fikrinə görə 1, lakin bu aidiyyət tənqid olunur.

Mənbələr

  1. Rubinson, Karen S. Carpets vi. Pre-Islamic Carpets. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/carpets-vi/
  2. University of Washington, Silk Road Seattle. State Hermitage Museum: Southern Siberia/Pazyryk. https://depts.washington.edu/silkroad/museums/shm/shmpazyryk.html
  3. Ellis, Peter. Floor covering. Encyclopaedia Britannica, 2022. https://www.britannica.com/technology/floor-covering
  4. Carpets iv. Knotted-pile carpets: Designs, motifs, and patterns. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/carpets-iv/
  5. Wikipedia. Oriental rug (Pazyryk bölməsi; Brend 1991 və Schurmann 1982-yə istinadla). https://en.wikipedia.org/wiki/Oriental_rug