فرش پازیریک قدیمی‌ترین فرش پرزدار خوب‌حفظ‌شده‌ای است که از کاوش به دست آمده ۱. نام آن زیاد شنیده می‌شود، اما همراهش ادعاهایی هم می‌آید که منابع علمی تأییدشان نمی‌کنند. در این مقاله آنچه مستند است را از آنچه محل بحث است جدا می‌کنیم.
آنچه مستند است
- محل کشف: گور شمارهٔ ۵ در محوطهٔ پازیریک، کوه‌های آلتای در جنوب سیبری ۱.
- کاوشگر: باستان‌شناس روس، سرگئی رودنکو ۱.
- اندازه: ۱۸۳ در ۲۰۰ سانتی‌متر ۱۲.
- جنس پرز: پشم ۲.
- گره: متقارن، حدود ۳۶۰۰ گره در هر دسی‌مترمربع ۱.
- طرح: متن به ۲۴ مربع قاب‌دار تقسیم شده که در هر کدام نقشی گیاهی و تجریدی است. حاشیه پنج نوار دارد و در آن حیوانات و سواران دیده می‌شوند ۱.
- نگهداری: موزهٔ ارمیتاژ ۲.
دربارهٔ قدمت چه می‌دانیم؟
تاریخ دقیق یکسان گزارش نشده است.
| منبع | تاریخ |
|---|---|
| دانشنامهٔ ایرانیکا | گور شمارهٔ ۵: پایان قرن چهارم یا آغاز قرن سوم پیش از میلاد ۱ |
| فهرست آثار ارمیتاژ در وب‌سایت جادهٔ ابریشم دانشگاه واشینگتن | ۲۵۲ تا ۲۳۸ پیش از میلاد ۲ |
| بریتانیکا | حدود ۲۴۰۰ سال پیش ۳ |
همین منبع دوم یادآور می‌شود که این تاریخ‌ها جدیدتر از پیشنهاد اولیهٔ رودنکو هستند و شاید باز هم بازبینی شوند ۲. پس عبارتی مانند «دقیقاً ۲۵۰۰ ساله» قطعی نیست.
آیا فرش پازیریک ایرانی است؟
این پرسش مهم‌ترین محل بحث است و پاسخ قطعی ندارد.
- دیدگاه نخست: خود رودنکو آن را ایرانی می‌دانست. شباهت پیکره‌های حاشیه به نقش برجسته‌های تخت جمشید، این نظر را تقویت می‌کرد ۱.
- نقد این دیدگاه: دانشنامهٔ ایرانیکا این نسبت را نادرست می‌داند و می‌گوید فرش احتمالاً به دورهٔ هخامنشی تعلق ندارد، هرچند شاید تأثیر طراحی فرش هخامنشی را نشان دهد ۱. بخش دیگری از همان دانشنامه می‌گوید شواهد باستان‌شناختی آن را احتمالاً محصول آسیای مرکزی یا سیبری نشان می‌دهد ۴.
- دیدگاه‌های دیگر: برخی پژوهشگران ارمنستان یا مناطق دیگر را هم پیشنهاد کرده‌اند ۵.
پس جملهٔ «قدیمی‌ترین فرش ایرانی» ادعایی است که منابع علمی تأیید نمی‌کنند. دقیق‌تر این است که بگوییم طرح آن با هنر هخامنشی پیوندهایی دارد.
چرا پازیریک مهم است؟
این فرش نشان می‌دهد بافت پرزدار با گره متقارن در آن دوره به مرحلهٔ پیشرفته‌ای رسیده بود. در گور دیگری در آلتای، به نام باشادار، که حدود صد سال قدیمی‌تر است، تکه‌هایی از فرشی ظریف‌تر با حدود ۷۰۰۰ گره نامتقارن در دسی‌مترمربع یافت شده است ۱. آن تکه‌ها برای شناخت طرح کافی نیستند.
جمع‌بندی
فرش پازیریک سندی ارزشمند از تاریخ بافت پرزدار است. محل کشف، اندازه و ساختار آن مستند است، اما محل دقیق بافتش هنوز محل بحث است. گفتن همین نکته، از یک ادعای بزرگ بی‌پشتوانه ارزشمندتر است.
پرسش‌های متداول
فرش پازیریک کجا نگهداری می‌شود؟
در موزهٔ ارمیتاژ سن‌پترزبورگ ۲.
آیا فرش پازیریک قدیمی‌ترین فرش جهان است؟
این فرش قدیمی‌ترین فرش پرزدار خوب‌حفظ‌شدهٔ مکشوف است ۱. تکه‌های قدیمی‌تری از فرش پرزدار هم پیدا شده‌اند، اما آن‌ها ناقص‌اند ۱.
چرا آن را ایرانی می‌نامند؟
به دلیل شباهت برخی نقش‌ها به تخت جمشید و نظر کاوشگر آن ۱، اما این نسبت محل نقد است.
منابع
- Rubinson, Karen S. Carpets vi. Pre-Islamic Carpets. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/carpets-vi/
- University of Washington, Silk Road Seattle. State Hermitage Museum: Southern Siberia/Pazyryk. https://depts.washington.edu/silkroad/museums/shm/shmpazyryk.html
- Ellis, Peter. Floor covering. Encyclopaedia Britannica, 2022. https://www.britannica.com/technology/floor-covering
- Carpets iv. Knotted-pile carpets: Designs, motifs, and patterns. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/carpets-iv/
- Wikipedia. Oriental rug (بخش Pazyryk؛ ارجاع به Brend 1991 و Schurmann 1982). https://en.wikipedia.org/wiki/Oriental_rug