Pazırık halısı, kazıyla ortaya çıkarılmış, iyi korunmuş en eski havlı halıdır 1. Adı sık duyulur, ancak bilimsel kaynakların doğrulamadığı iddialar da onunla birlikte dolaşır. Bu makalede belgelenmiş olanı tartışmalı olandan ayırıyoruz.
Belgelenmiş olanlar
- Buluntu yeri: Güney Sibirya'daki Altay Dağları'nda, Pazırık alanındaki 5 numaralı mezar 1.
- Kazıyı yapan: Rus arkeolog Sergey Rudenko 1.
- Boyut: 183 x 200 santimetre 12.
- Hav malzemesi: Yün 2.
- Düğüm: Simetrik, desimetrekarede yaklaşık 3600 düğüm 1.
- Desen: Zemin, her birinde bitkisel ve soyut bir motif bulunan 24 çerçeveli kareye bölünmüştür. Bordür beş şeritten oluşur ve içinde hayvanlar ile süvariler görülür 1.
- Korunduğu yer: Ermitaj Müzesi 2.
Yaşı hakkında ne biliyoruz?
Kesin tarih her kaynakta aynı bildirilmemiştir.
| Kaynak | Tarih |
|---|---|
| Encyclopaedia Iranica | 5 numaralı mezar: MÖ 4. yüzyılın sonu veya 3. yüzyılın başı 1 |
| Washington Üniversitesi İpek Yolu web sitesindeki Ermitaj eserleri listesi | MÖ 252 ile 238 arası 2 |
| Britannica | Yaklaşık 2400 yıl önce 3 |
İkinci kaynak ayrıca bu tarihlerin Rudenko'nun ilk önerisinden daha yeni olduğunu ve belki yeniden gözden geçirileceğini hatırlatır 2. Dolayısıyla "tam olarak 2500 yıllık" gibi bir ifade kesin değildir.
Pazırık halısı İran halısı mı?
Bu soru en önemli tartışma konusudur ve kesin bir cevabı yoktur.
- Birinci görüş: Rudenko'nun kendisi halıyı İran işi sayıyordu. Bordürdeki figürlerin Persepolis kabartmalarına benzemesi bu görüşü güçlendiriyordu 1.
- Bu görüşün eleştirisi: Encyclopaedia Iranica bu atfı yanlış bulur ve halının, Ahameniş halı tasarımının etkisini gösteriyor olsa da, muhtemelen Ahameniş dönemine ait olmadığını belirtir 1. Aynı ansiklopedinin başka bir bölümü, arkeolojik kanıtların onu muhtemelen Orta Asya veya Sibirya ürünü olarak gösterdiğini söyler 4.
- Diğer görüşler: Bazı araştırmacılar Ermenistan'ı veya başka bölgeleri de önermiştir 5.
Dolayısıyla "en eski İran halısı" ifadesi, bilimsel kaynakların doğrulamadığı bir iddiadır. Deseninin Ahameniş sanatıyla bazı bağları olduğunu söylemek daha doğrudur.
Pazırık neden önemli?
Bu halı, simetrik düğümlü havlı dokumanın o dönemde ileri bir aşamaya ulaştığını gösterir. Altay'daki Başadar adlı, yaklaşık yüz yıl daha eski başka bir mezarda, desimetrekarede yaklaşık 7000 asimetrik düğümlü daha ince bir halının parçaları bulunmuştur 1. Bu parçalar deseni tanımak için yeterli değildir.
Sonuç
Pazırık halısı, havlı dokuma tarihinin değerli bir belgesidir. Buluntu yeri, boyutu ve yapısı belgelenmiştir, ancak tam olarak nerede dokunduğu hâlâ tartışmalıdır. Bunu açıkça söylemek, dayanaksız büyük bir iddiadan daha değerlidir.
Sık sorulan sorular
Pazırık halısı nerede korunuyor?
St. Petersburg'daki Ermitaj Müzesi'nde 2.
Pazırık halısı dünyanın en eski halısı mı?
Bu halı, bulunmuş olan iyi korunmuş en eski havlı halıdır 1. Havlı halıların daha eski parçaları da bulunmuştur, ancak bunlar eksiktir 1.
Neden İran halısı olarak anılıyor?
Bazı motiflerin Persepolis'e benzemesi ve kazıyı yapan kişinin görüşü nedeniyle 1; ancak bu atıf eleştiriye açıktır.
Kaynaklar
- Rubinson, Karen S. Carpets vi. Pre-Islamic Carpets. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/carpets-vi/
- University of Washington, Silk Road Seattle. State Hermitage Museum: Southern Siberia/Pazyryk. https://depts.washington.edu/silkroad/museums/shm/shmpazyryk.html
- Ellis, Peter. Floor covering. Encyclopaedia Britannica, 2022. https://www.britannica.com/technology/floor-covering
- Carpets iv. Knotted-pile carpets: Designs, motifs, and patterns. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/carpets-iv/
- Wikipedia. Oriental rug (Pazyryk bölümü; Brend 1991 ve Schurmann 1982'ye atıfla). https://en.wikipedia.org/wiki/Oriental_rug