بته‌جقه در فرش: تاریخ مستند و معناهای نسبت‌داده‌شده

بته‌جقه از کجا آمده و چگونه به پیزلی رسید؟ آنچه مستند است را جدا از تعبیرهای رایج دربارهٔ معنای این نقش بخوانید.

بته‌جقه نقشی قطره‌مانند با نوک خمیده است که در فرش، ترمه و شال دیده می‌شود. دربارهٔ معنای آن حرف زیاد است، اما همهٔ این حرف‌ها پشتوانهٔ یکسانی ندارند. در این مقاله سه چیز را از هم جدا می‌کنیم: آنچه ثبت شده، آنچه محتمل است و آنچه تعبیر است.

۱. آنچه روشن‌تر است

نام: واژهٔ «بته» در فارسی به معنای بوته یا درختچه است ^۱.

سفر به غرب: این نقش در قرن‌های هجدهم و نوزدهم، از راه شال‌های کشمیر، در غرب محبوب شد و سپس در اروپا تقلید شد ^۱. نام انگلیسی paisley از شهر پیزلی اسکاتلند می‌آید که مرکز نساجی بود و این طرح را با دستگاه ژاکارد تولید می‌کرد ^۱.

در نوشته‌ای که موزهٔ ویکتوریا و آلبرت منتشر کرده نیز، طرح پیزلی تقلیدی از نقش قطره‌مانند شال‌های کشمیر معرفی شده است ^۲.

۲. آنچه محتمل است

همان نوشته می‌گوید طرح پیزلی احتمالاً ریشه‌ای قدیمی‌تر در ایران و در نقش بته دارد ^۲. منابع عمومی هم خاستگاه این نقش را ایرانی می‌دانند و می‌گویند در قرن پانزدهم میلادی از ایران به کشمیر رفته است ^۱. این تاریخ را با احتیاط باید خواند.

۳. آنچه تعبیر است

برای بته‌جقه معناهای زیادی گفته شده است. خورشید، ققنوس، نشانی آیینی از عقاب، سرو، نخل و کاج از جملهٔ آن‌هاست ^۱. منبع ما خودش از «گمانه‌زنی فراوان» دربارهٔ خاستگاه و نماد این نقش سخن می‌گوید ^۱.

این تعبیرها می‌توانند زیبا باشند، اما هیچ‌کدام معنای قطعی نیستند. پس اگر جایی خواندید که بته‌جقه «دقیقاً» یعنی فلان چیز، آن را یک تعبیر بدانید.