Şah Abbası gülü yandan görünən, ləçəkləri yelpik kimi açılan iri və simmetrik çiçək motividir. Sənətşünaslıqda bu tip naxışa palmet deyilir 14. Xalçanın üzərində bir güldən o birinə uzanan qıvrım budaqları izlədikdə ayrı-ayrı çiçəklərin bütöv naxışda necə birləşdiyini görmək olur 1.

Tarixçəsi

Lotusu xatırladan çiçəklər İran sənətində Səfəvilərdən əvvəl də işlənirdi. Bu gün Şah Abbası adı ilə tanınan xalça naxışı isə xüsusilə Səfəvilər dövrü və I Şah Abbasın hakimiyyəti (1588–1629) ilə bağlıdır 2. İsfahan paytaxt olduqdan sonra saray emalatxanalarında incə xalçalar toxunurdu. Oxşar çiçək və budaq təsvirlərinə kaşı bəzəklərində, kitab sənətində və parçalarda da rast gəlinir 25.

Londondakı Viktoriya və Albert Muzeyində saxlanan XVI əsr Ərdəbil xalçasında mərkəzi gölü qıvrılan budaqlar üzərində palmetlər əhatə edir 7. XVII əsrin «Polonez» adı ilə tanınan ipək və metal saplı xalçalarında da bu motivin inkişaf etmiş nümunələri görünür 3. «Şah Abbası» adının hökmdarın sağlığında işlədilib-işlədilmədiyi aydın deyil 12.

Gülün quruluşu

Palmet açılmış çiçəyin yandan görünüşünü xatırladır 14. Çox vaxt dörd cizgini seçmək olur.

  • Qövsvari alt hissə qıvrım budağa birləşir.
  • Ortada damcıya oxşayan bir özək yerləşir.
  • Bir neçə qat ləçək özəkdən kənara doğru yelpik kimi açılır.
  • Kənardakı iki yarpaq yuxarı əyilərək çiçəyi çərçivəyə alır.

Bu xəyalı çiçəkdə lotusu, pionu və nar çiçəyini xatırladan cizgilər birləşə bilər 145.

Herati və butadan fərqi

Herati və ya mahi naxışında rombun içində kiçik bir çiçək, onun ətrafında isə dörd əyri yarpaq təkrarlanır 14. Şah Abbası gülünü tanımaq üçün onun qıvrım budaqdan necə ayrıldığına baxın. Butanı seçmək üçün ucuna diqqət yetirin. Damcışəkilli butanın ucu bir yana əyilir, Şah Abbası gülünün isə sağ və sol tərəfləri adətən bir-birini əks etdirir 4.

Xalçanın hansı hissəsində görünür?

Ara sahə boyunca budaqlar üzərində təkrarlanan Şah Abbası gülləri.
Ara sahə boyunca budaqlar üzərində təkrarlanan Şah Abbası gülləri.
  • Ara sahədə. Əfşan kompozisiyasında çiçəklər və budaqlar sahə boyunca yayılır. Ləçək-turunc kompozisiyasında isə mərkəzi gölün ətrafında yerləşir 1.
  • Göldə. Palmetlər gölün içində halqa yarada və ya onun yuxarı-aşağı uclarındakı asma bəzəklərdə görünə bilər 17.
  • Əsas haşiyədə. Dalğavari budaq boyunca iri palmetlər arasında daha kiçik çiçəklər yerləşir 1.
Haşiyədə dalğavari budaq üzərində iri palmet və kiçik çiçəklərin növbələşməsi.
Haşiyədə dalğavari budaq üzərində iri palmet və kiçik çiçəklərin növbələşməsi.

Toxuculuq mərkəzləri

Səfəvilərdən sonra bu naxış İranın bir çox şəhərində toxucuların ortaq bəzək repertuarına daxil oldu. Təbriz, Kirman, Nain və İsfahan xalçalarında onun müxtəlif nümunələrinə rast gəlinir 1. Kaşan və Məşhəddə də geniş işlənib 6. Rəng və cizgilər bölgədən bölgəyə dəyişsə də, budaqla çiçəyin əlaqəsi motivi tanımağa kömək edir.

Tez-tez qarışdırılan məqamlar

  • Naxışın adı xalçanın yaşını müəyyən etmir. Yeni xalçada da Şah Abbası gülü ola bilər 24.
  • Əfşan ara sahəsi, göllü kompozisiya və haşiyə eyni motivin müxtəlif tətbiqləridir 1.
  • Ləçəklərin sayına gizli məna verildiyini təsdiqləyən tarixi dəlil göstərilən mənbələrdə yoxdur 15.
  • Gül-fərəng qızılgülləri və Mina-xani şəbəkələri ayrıca çiçək naxışlarıdır 1.

Beş addımda tanıyın

  1. Yandan görünən yelpikşəkilli gülü tapın.
  2. Sağ və sol yarıların simmetriyasına baxın.
  3. Gülü budaqla birləşdirən saplağı izləyin.
  4. Xırda romblar içində təkrarlanan vahid görürsünüzsə, Herati naxışı ilə müqayisə edin.
  5. Əsas haşiyə boyunca dalğavari budaq üzərində iri palmetlər axtarın.

Müasir maşın xalçalarında

Şah Abbası gülü bu gün də İranın maşınla toxunan xalçalarında işlənir. Onu həm göllü, həm əfşan kompozisiyalarda, həm də daha yumşaq çalarlarda görmək olar. Nümunəyə və ya yaxın plandan çəkilmiş şəklə baxanda ləçəyin kənarını və budağın qövsünü izləyin. Bu xətlər naxışın nə dərəcədə aydın oxunduğunu göstərir.

Xovlu səthdə Şah Abbası gülünün cizgilərini göstərən illüstrasiya.
Xovlu səthdə Şah Abbası gülünün cizgilərini göstərən illüstrasiya.

Tez-tez verilən suallar

«Şah Abbası» nə deməkdir?

Ad Səfəvi hökmdarı I Şah Abbasla bağlıdır 2.

Bu, müəyyən bir çiçəyin təsviridirmi?

Bir neçə çiçəyin, xüsusilə lotusun cizgilərini birləşdirən bədii motivdir 14.

Ara sahə ilə haşiyənin naxışı fərqli ola bilərmi?

Bəli. Məsələn, Herati ara sahəsi Şah Abbası haşiyəsi ilə birləşdirilə bilər 1.

Naxışdan xalçanın əllə və ya maşınla toxunduğunu bilmək olarmı?

Ad naxışı bildirir. Toxuma üsulu və lif tərkibi ayrıca müəyyənləşdirilir.

Mənbələr

  1. Ittig, Annette. CARPETS iv. Knotted-pile carpets: designs, motifs and patterns. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/carpets-iv/
  2. Walker, Daniel. CARPETS ix. Safavid period. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/carpets-ix/
  3. The Metropolitan Museum of Art. 'Polonaise' Carpet, 50.190.4, Iran, 17th century. https://www.metmuseum.org/art/collection/search/451027
  4. Stone, Peter F. Oriental Rugs: An Illustrated Lexicon of Motifs, Materials, and Origins. Tuttle Publishing, 2013. https://search.worldcat.org/title/828416696
  5. Soucek, Priscilla P. DECORATION. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/decoration/
  6. Edwards, A. Cecil. The Persian Carpet. London: Duckworth, 1953. https://archive.org/details/persiancarpetsur0000edwa
  7. Beattie, May H. ARDABĪL CARPET. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/ardabil-carpet-persian-carpet-acquired-by-the-victoria-and-albert-museum-in-1893/