گل شاه‌عباسی گلی بزرگ، قرینه و بادبزنی‌شکل است که در پژوهش‌های نساجی به آن «پالمت» می‌گویند 14. این گل‌ها با ساقه‌های پیچان اسلیمی و ختایی در سراسر فرش به هم وصل می‌شوند 1. در این مقاله می‌گوییم این نقش از کجا آمده، چه شکلی دارد، در کجای فرش دیده می‌شود و چطور آن را بشناسیم.

تاریخچه

گل‌های نیلوفرمانند پیش از صفویه هم در هنر ایران بود. اما نقشی که امروز خریداران فرش می‌شناسند به دورهٔ صفوی (۱۵۰۱ تا ۱۷۳۶ میلادی) و به‌ویژه شاه عباس اول (سلطنت ۱۵۸۸ تا ۱۶۲۹) گره خورده است 2. پس از آنکه اصفهان پایتخت شد، کارگاه‌های درباری فرش‌های بسیار باکیفیت بافتند و همین زبان گل و گیاه روی کاشی، کتاب و پارچه هم به کار رفت 25.

فرش اردبیل از سدهٔ شانزدهم، که امروز در موزهٔ ویکتوریا و آلبرت است، ترنج میانی را با پالمت‌های پیچان همراه کرده است 7. در سدهٔ هفدهم، فرش‌های ابریشمی با نخ فلزی که به فرش‌های «پولونز» معروف‌اند، این سبک را در شکل کامل نشان می‌دهند 3.

ثبت نشده که نام «شاه‌عباسی» در زمان خود شاه به کار می‌رفت یا بعدها به احترام او گذاشته شد. این را نامعلوم می‌دانیم 12.

شکل نقش

گل شاه‌عباسی از پهلو دیده می‌شود، نه از بالا 14. معمولاً این بخش‌ها را دارد:

  • پایه‌ای خمیده که از ساقه بیرون می‌آید؛
  • هسته‌ای اشکی‌شکل؛
  • لایه‌های گلبرگ که مثل بادبزن باز می‌شوند؛
  • دو برگ بیرونی که به بالا خم می‌شوند و گل را قاب می‌گیرند.

این گل خیالی است. ویژگی‌های نیلوفر، گل صدتومانی و گل انار را با هم دارد و از یک گیاه خاص کپی نشده است 145.

تفاوت با هراتی و بته‌جقه

  • هراتی (ماهی): واحد کوچک تکرارشونده‌ای است با گلی در دل یک لوزی و چهار برگ خمیده در اطراف آن 14. گل شاه‌عباسی در لوزی قفل نیست و روی ساقه‌های آزاد و پیچان می‌نشیند.
  • بته‌جقه: شکلی اشکی با نوک خمیده که به یک سو متمایل است 4. گل شاه‌عباسی چپ و راستش قرینه است.

جای نقش در فرش

تصویرسازی: تکرار گل‌های شاه‌عباسی روی ساقه‌ها در متن فرش.
تصویرسازی: تکرار گل‌های شاه‌عباسی روی ساقه‌ها در متن فرش.
  • متن: در طرح افشان، گل‌ها و ساقه‌ها همهٔ متن را پر می‌کنند؛ در طرح لچک‌ترنج، دور ترنج می‌چرخند 1.
  • ترنج: گل‌های شاه‌عباسی اغلب حلقه‌ای درون ترنج یا سرترنج‌های بالا و پایین آن می‌سازند 17.
  • حاشیهٔ بزرگ: گل‌های بزرگ و کوچک پشت سر هم روی ساقه‌ای موج‌دار می‌آیند 1.
تصویرسازی: حاشیهٔ بزرگ شاه‌عباسی با گل‌های بزرگ و کوچک روی ساقهٔ موج‌دار.
تصویرسازی: حاشیهٔ بزرگ شاه‌عباسی با گل‌های بزرگ و کوچک روی ساقهٔ موج‌دار.

کاربرد در مناطق مختلف

پس از صفویه، این نقش زبان مشترک مراکز شهری بافت ایران شد. دانشنامهٔ ایرانیکا طرح شاه‌عباسی را با کارگاه‌های تبریز، کرمان، نائین و اصفهان پیوند می‌دهد 1؛ کاشان و مشهد هم آن را بسیار به کار برده‌اند 6. هر مرکز سبک طراحی و رنگ خودش را دارد، اما ساختار گل و ساقه یکی است.

باورهای نادرست رایج

  • «فرش شاه‌عباسی مال سدهٔ هفدهم است.» این نام طرح را می‌گوید، نه سن فرش را 24.
  • «شاه‌عباسی یک نقشهٔ ثابت است.» خانواده‌ای از نقش است که در طرح افشان، لچک‌ترنج و حاشیه به کار می‌رود 1.
  • «تعداد گلبرگ‌ها معنای پنهان دارد.» ما شاهد تاریخی برای این ادعا پیدا نکردیم 15.
  • «هر فرش گل‌دار ایرانی شاه‌عباسی است.» خانواده‌های دیگری مثل گل‌فرنگ یا مینا‌خانی طرح‌های جدایی هستند 1.

چک‌لیست ساده برای شناختن نقش

  1. دنبال گلی بادبزنی بگردید که از پهلو دیده می‌شود.
  2. ببینید نیمهٔ چپ و راستش قرینه باشد.
  3. ساقه را دنبال کنید: گل باید از ساقه‌ای پیچان بیرون بیاید.
  4. مطمئن شوید گل داخل لوزی کوچک تکرارشونده نیست؛ آن هراتی است.
  5. در حاشیهٔ بزرگ دنبال گل‌های بزرگ روی ساقهٔ موج‌دار باشید.

در فرش ماشینی امروز

نقش شاه‌عباسی هنوز بخش پایه‌ای طراحی فرش ماشینی ایران است. در طرح‌های لچک‌ترنج کلاسیک، طرح‌های افشان و رنگ‌بندی‌های ملایم امروزی دیده می‌شود. چون این نقش به منحنی‌های نرم وابسته است، در عکس یا نمونه ببینید لبهٔ گلبرگ‌ها و ساقه‌ها تمیز درآمده باشد.

تصویرسازی: گل شاه‌عباسی در بافت پرز فرش.
تصویرسازی: گل شاه‌عباسی در بافت پرز فرش.

پرسش‌های پرتکرار

«شاه‌عباسی» یعنی چه؟

یعنی «منسوب به شاه عباس»، یعنی شاه عباس اول صفوی 2.

آیا این نقش یک گل واقعی است؟

نه. ویژگی‌های چند گل، به‌ویژه نیلوفر، را با هم دارد 14.

آیا فرش می‌تواند حاشیهٔ شاه‌عباسی و متن دیگری داشته باشد؟

بله. نقش متن و حاشیه جداگانه انتخاب می‌شود؛ مثلاً متن هراتی با حاشیهٔ شاه‌عباسی 1.

آیا «شاه‌عباسی» نشان می‌دهد فرش دستباف است یا ماشینی؟

نه. فقط نام طرح است. نوع بافت و جنس الیاف جداگانه گفته می‌شود.

منابع

  1. Ittig, Annette. CARPETS iv. Knotted-pile carpets: designs, motifs and patterns. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/carpets-iv/
  2. Walker, Daniel. CARPETS ix. Safavid period. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/carpets-ix/
  3. The Metropolitan Museum of Art. 'Polonaise' Carpet, 50.190.4, Iran, 17th century. https://www.metmuseum.org/art/collection/search/451027
  4. Stone, Peter F. Oriental Rugs: An Illustrated Lexicon of Motifs, Materials, and Origins. Tuttle Publishing, 2013. https://search.worldcat.org/title/828416696
  5. Soucek, Priscilla P. DECORATION. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/decoration/
  6. Edwards, A. Cecil. The Persian Carpet. London: Duckworth, 1953. https://archive.org/details/persiancarpetsur0000edwa
  7. Beattie, May H. ARDABĪL CARPET. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/ardabil-carpet-persian-carpet-acquired-by-the-victoria-and-albert-museum-in-1893/