Hoa Shah Abbasi, tiếng Ba Tư gọi là gol-e Shah Abbasi, có dáng xòe quạt với hai nửa cân xứng. Trong nghiên cứu mỹ thuật, dạng hoa cách điệu này được gọi là palmette 14. Trên mặt thảm, những cành uốn lượn nối hoa này với hoa khác. Hãy lần theo một nhánh từ gốc đến đài hoa để thấy từng bông tham gia vào bố cục chung như thế nào 1.
Nguồn gốc
Hoa cách điệu mang dáng sen đã xuất hiện trong nghệ thuật Iran từ trước thời Safavid. Dạng quen thuộc trên thảm ngày nay gắn với triều Safavid, nhất là thời vua Shah Abbas I (trị vì 1588–1629) 2. Sau khi ông đặt kinh đô ở Isfahan, các xưởng cung đình dệt nhiều tấm thảm tinh xảo. Có thể gặp những đường cành và cách vẽ hoa tương tự trên gạch men, trong nghệ thuật trang trí sách và trên vải 25.
Tấm thảm Ardabil thế kỷ XVI, hiện lưu giữ tại Bảo tàng Victoria và Albert ở London, có hình trang trí lớn ở trung tâm, bao quanh là những cành cuốn mang hoa palmette 7. Các tấm thảm lụa thế kỷ XVII được gọi là “Polonaise”, có cả chỉ kim loại, cho thấy một cách thể hiện đã phát triển hoàn chỉnh của hoa văn này 3. Các nguồn hiện có chưa xác định được tên gọi Shah Abbasi ra đời ngay dưới thời vị vua này hay được đặt về sau để vinh danh ông 12.
Quan sát hình dáng bông hoa
Hãy hình dung bông hoa nhìn nghiêng, với các cánh mở rộng về hai phía 14. Một bông điển hình thường có bốn đặc điểm.
- Phần gốc cong, nối liền với một nhánh dây.
- Lõi hoa giống hình giọt nước.
- Nhiều lớp cánh xòe ra như nan quạt.
- Hai lá ngoài cùng uốn lên ôm lấy bông hoa.
Đây là một hình hoa do người vẽ sáng tạo. Trong cùng một bông có thể thấy nét gợi nhớ đến hoa sen, mẫu đơn và hoa lựu 145.
Phân biệt với Herati và boteh
Họa tiết Herati, còn gọi là mahi, lặp lại theo từng cụm nhỏ. Trong mỗi cụm, một bông hoa tròn nằm giữa hình thoi, bên ngoài có bốn lá cong 14. Với Shah Abbasi, hãy tìm bông hoa mọc ra từ cành cuốn. Còn với boteh, dấu hiệu dễ thấy nhất là đầu nhọn của hình giọt nước ngả về một phía. Hai nửa của hoa Shah Abbasi thường cân xứng qua trục giữa 4.
Hoa nằm ở đâu trên thảm?

- Trên nền thảm. Ở bố cục afshan, hoa và cành trải khắp nền. Trong bố cục lachak-toranj, chúng bao quanh hình trang trí lớn ở giữa thảm 1.
- Trong hình trang trí trung tâm. Các bông hoa có thể xếp thành vòng hoặc xuất hiện ở hai phần trang trí nối vào đầu trên và đầu dưới của hình trung tâm 17.
- Trên dải viền chính. Dọc theo một nhánh uốn sóng, những bông palmette lớn xen kẽ với các hoa nhỏ hơn 1.

Những vùng dệt dùng hoa văn này
Sau thời Safavid, Shah Abbasi trở thành một phần trong vốn hoa văn chung của nhiều trung tâm dệt đô thị ở Iran. Có thể gặp các biến thể ở Tabriz, Kerman, Nain và Isfahan 1, cũng như ở Kashan và Mashhad 6. Mỗi nơi có cách vẽ và phối màu riêng. Mối liên hệ giữa bông hoa và cành cuốn vẫn là dấu hiệu để nhận diện.
Những điểm dễ nhầm
- Tên Shah Abbasi mô tả kiểu hoa văn. Muốn xác định niên đại của một tấm thảm cụ thể cần có bằng chứng khác 24.
- Cùng một họ hoa văn có thể dùng trên nền phủ kín, trong bố cục có hình trung tâm và ở dải viền 1.
- Các tài liệu được dẫn không cho thấy số cánh hoa mang một ý nghĩa bí mật cố định 15.
- Hoa hồng gol-e farang và các cụm hoa xếp thành mạng mina-khani là những họ hoa văn riêng 1.
Năm bước nhận diện
- Tìm bông hoa nhìn nghiêng với các cánh xòe như chiếc quạt.
- So sánh hai nửa qua đường trục giữa bông.
- Lần theo cuống để xem nó nối với cành uốn ở đâu.
- Nếu mỗi cụm lặp lại trong một hình thoi nhỏ, hãy đối chiếu với Herati.
- Quan sát viền chính để tìm những bông lớn nối tiếp nhau trên một đường cành lượn sóng.
Trên thảm dệt máy ngày nay
Hoa Shah Abbasi vẫn hiện diện trong thiết kế thảm dệt máy Iran, cả ở bố cục cổ điển có hình trung tâm lẫn nền hoa afshan với những bảng màu dịu hơn. Khi xem ảnh chi tiết hoặc mẫu thảm, hãy lần theo mép cánh và đường cong của cành. Độ liên tục của đường nét giúp bạn đánh giá hoa văn có hiện rõ hay không.

Câu hỏi thường gặp
Shah Abbasi có nghĩa là gì?
Tên gọi có nghĩa là “gắn với Shah Abbas”, tức Shah Abbas I của triều Safavid 2.
Hoa văn này mô tả một loài hoa có thật không?
Đây là hoa cách điệu kết hợp đặc điểm của nhiều loài, trong đó nổi bật là hoa sen 14.
Thảm có thể có viền Shah Abbasi và nền mang họa tiết khác không?
Có. Nền và viền có thể được thiết kế riêng, chẳng hạn nền Herati đi cùng viền Shah Abbasi 1.
Có thể dựa vào tên Shah Abbasi để biết thảm được thắt nút tay hay dệt máy không?
Tên gọi cho biết kiểu hoa văn. Cách dệt và thành phần sợi cần được xác định riêng.
Nguồn tham khảo
- Ittig, Annette. CARPETS iv. Knotted-pile carpets: designs, motifs and patterns. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/carpets-iv/
- Walker, Daniel. CARPETS ix. Safavid period. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/carpets-ix/
- The Metropolitan Museum of Art. 'Polonaise' Carpet, 50.190.4, Iran, 17th century. https://www.metmuseum.org/art/collection/search/451027
- Stone, Peter F. Oriental Rugs: An Illustrated Lexicon of Motifs, Materials, and Origins. Tuttle Publishing, 2013. https://search.worldcat.org/title/828416696
- Soucek, Priscilla P. DECORATION. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/decoration/
- Edwards, A. Cecil. The Persian Carpet. London: Duckworth, 1953. https://archive.org/details/persiancarpetsur0000edwa
- Beattie, May H. ARDABĪL CARPET. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/ardabil-carpet-persian-carpet-acquired-by-the-victoria-and-albert-museum-in-1893/
