در تاریخ هنرهای نساجی جهان، هیچ بافته‌ای به اندازه قالی اردبیل در شناخت و معرفی هنر قالی‌بافی کلاسیک ایران تأثیرگذار نبوده است 12. این قالی که در سده شانزدهم میلادی (دهم هجری) و در روزگار پادشاهی شاه طهماسب اول صفوی (حکومت: ۱۵۲۴–۱۵۷۶ میلادی) در ایران بافته شده، کهن‌ترین فرش تاریخ‌دار جهان و یکی از بزرگ‌ترین و موزون‌ترین شاهکارهای بازمانده از هنر اسلامی است 123. ترنج طلایی خورشیدی، شانزده کلاله بیضی‌شکل پیرامون آن، دو قندیل آویخته و زمینه پرکار گل و اسلیمی این اثر، پس از گذشت نزدیک به پنج سده همچنان الگویی زنده برای طراحان فرش ایرانی به شمار می‌رود 124.

قالی اردبیل چیست و امروز در کجا نگهداری می‌شود؟ (جفت موزه‌های V&A و LACMA)

هرچند در گفت‌وگوهای عمومی اغلب از «قالی اردبیل» به صورت مفرد یاد می‌شود، اما پژوهش‌های تاریخی و فنی نشان می‌دهد که در سده شانزدهم میلادی یک جفت قالی تقریباً همسان برای مجموعه بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی (درگذشته در ۱۳۳۴ میلادی، نیای خاندان صفوی) در شهر اردبیل در شمال غرب ایران بافته شده بود 123. امروزه هر دو قالی این جفت در دو موزه بزرگ جهان نگهداری می‌شوند:

قالی لندن در موزه ویکتوریا و آلبرت (V&A — شماره موزه 272-1893): این قالی در ویترین شیشه‌ای بزرگی در مرکز گالری هنر اسلامی جمیل در موزه ویکتوریا و آلبرت لندن به صورت افقی (بر روی کف، همان‌گونه که برای دیده شدن طراحی شده بود) به نمایش گذاشته شده است 1. برای حفاظت از رنگ‌های طبیعی آن در برابر نور، چراغ‌های ویترین تنها در ابتدای هر ساعت و نیم‌ساعت به مدت ده دقیقه روشن می‌شوند 1. این قالی با ابعاد تقریبی ۱۰٫۵۱ در ۵٫۳۴ متر، نمونه کامل‌تر این جفت است و سامانه حاشیه کامل خود را حفظ کرده است 13.

قالی لس‌آنجلس در موزه هنر شهرستان لس‌آنجلس (LACMA — شماره ثبت 53.50.2): قالی دوم که در سال ۱۹۵۳ میلادی توسط جی. پل گتی به موزه هنر لس‌آنجلس (LACMA) اهدا شد، متن اصلی، ترنج مرکزی، قندیل‌ها و کتیبه را در خود دارد، اما حاشیه‌های بیرونی آن در جریان مرمت‌های سده نوزدهم میلادی جدا شده است 23.

تاریخ و کتیبه: امضای منظوم سال ۹۴۶ هجری قمری (۱۵۳۹–۱۵۴۰ میلادی)

در نزدیکی یکی از دو ضلع کوتاه متن قالی و در مجاورت حاشیه درونی، قاب کتیبه‌ای مستطیل‌شکلی بافته شده که دربرگیرنده چهار مصراع به زبان فارسی است 123. دو مصراع نخست، بیتی مشهور از غزلیات حافظ شیرازی و دو مصراع بعدی نام سفارش‌دهنده/سرپرست و تاریخ اتمام اثر است 13:

«جز آستان توام در جهان پناهی نیست / سر مرا بجز این در حواله‌گاهی نیست / عمل بنده درگاه مقصود کاشانی سنه ۹۴۶» 13

سال ۹۴۶ هجری قمری برابر با ۱۵۳۹–۱۵۴۰ میلادی است و این کتیبه، قالی‌های اردبیل را به کهن‌ترین فرش‌های دارای تاریخِ دقیق و مستند در جهان تبدیل کرده است 123. پژوهشگران تاریخ هنر یادآور می‌شوند که مقصود کاشانی به تنهایی نمی‌توانسته چنین جفت قالی عظیمی را با دست خود گره بزند؛ بلکه او به احتمال بسیار زیاد مقام درباری، استادکار ناظر یا مدیر کارگاه سلطنتی بوده که اجرای این سفارش بزرگ را برای دربار صفوی سرپرستی کرده است 13. اینکه دارهای قالی‌بافی این اثر دقیقاً در کدام شهر—تبریز، کاشان یا کارگاه دیگری در قلمرو صفوی—برپا بوده است، در متن کتیبه ذکر نشده و در میان پژوهشگران نامشخص (uncertain) باقی مانده است 23.

جای ترنج و چراغ‌ها در نقشهٔ قالی
جای ترنج و چراغ‌ها در نقشهٔ قالی

ویژگی‌های نقشه: ترنج خورشیدی، دو قندیل نامساوی، لچک‌ها و متن اسلیمی

قدرت بصری قالی اردبیل در آن است که یک هندسه معماری باشکوه بر بستر دریایی از گردش‌های ظریف گل و اسلیمی فرمانروایی می‌کند 134:

ترنج مرکزی شانزده‌پر و شانزده کلاله پیرامونی: در قلب زمینه سرمه‌ای سیر، یک ترنج طلایی شانزده‌پر قرار دارد که درون آن با بندهای اسلیمی ظریف آراسته شده است 13. در پیرامون این ترنج، شانزده کلاله (ترنجک) بیضی‌شکل نوک‌تیز به رنگ‌های لاکی، آبی و طلایی همچون شعاع‌های خورشید به سمت بیرون پرتوافشانی می‌کنند 13.

دو قندیل (چراغ مسجدی) با ابعاد متفاوت: در امتداد محور طولی قالی و در ادامه دو کلاله بالایی و پایینی، نقش دو قندیل (چراغ مسجدی میناکاری‌شده) بافته شده است 13. نکته شگفت‌انگیز آن است که این دو قندیل به صورت آگاهانه هم‌اندازه نیستند و یکی از دیگری بزرگ‌تر و پهن‌تر است 13. مورخان هنر احتمال داده‌اند که این تفاوت اندازه یا یک تمهید دیداری (پرسپکتیو) بوده است—تا هنگامی که بیننده از یک سر تالار بقعه به قالی می‌نگرد، قندیل دورتر و قندیل نزدیک‌تر هم‌اندازه به نظر برسند—یا نشانی از فروتنی هنرمند، هرچند انگیزه قطعی طراح در متون عصر صفوی ثبت نشده و نامشخص (uncertain) است 13.

چهار لچک گوشه: در هر یک از چهار گوشه متن، دقیقاً یک‌چهارمِ ترنج مرکزی به همراه کلاله‌های بیضی‌شکل آن تکرار شده است و ساختار کلاسیک لچک‌ترنج را به کمال می‌رساند 134.

متن پرکار و حاشیه کتیبه‌ای: در زیر لایه ترنج و لچک، شبکه‌ای پیوسته از ساقه‌های مارپیچ ختایی و اسلیمی به همراه گل‌های نیلوفری (شاه‌عباسی) در سراسر زمینه سرمه‌ای جریان دارد و در بیرون با حاشیه بزرگی از قاب‌های کتیبه‌ای و ترنجک‌های مدور قاب گرفته شده است 134.

چگونه قالی اردبیل به لندن و لس‌آنجلس رسید؟

جهانگردان بریتانیایی در سال ۱۸۴۳ میلادی این قالی‌ها را در درون بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی مشاهده و ثبت کرده بودند 13. حدود سه دهه بعد، به دنبال آسیب‌های ناشی از زمین‌لرزه به بنای بقعه، قالی‌های فرسوده برای تأمین هزینه تعمیرات فروخته شدند و ابتدا به شرکت زیگلر و سپس به مؤسسه بازرگانی فرش «وینسنت رابینسون» در لندن منتقل گردیدند 13.

پیش از نمایش قالی در لندن در سال ۱۸۹۲ میلادی، بخش‌هایی از حاشیه قالی دوم برای مرمت قسمت‌های آسیب‌دیده قالی اول به کار رفت تا یک قالی کامل و سالم عرضه شود 13. ویلیام موریس، طراح شهیر بریتانیایی، پس از بررسی قالی به نمایندگی از موزه کنزینگتون جنوبی (موزه ویکتوریا و آلبرت کنونی)، آن را اثری با «کمال بی‌مانند و زیبایی منطقی و یکپارچه» توصیف کرد و با حمایت او و مشارکت عمومی، موزه در مارس ۱۸۹۳ این قالی را به مبلغ ۲٬۰۰۰ پوند خریداری نمود 1. قالی دوم (بدون حاشیه) نیز پس از دست‌به‌دست شدن میان مجموعه‌داران خصوصی—از جمله چارلز یرکس، جوزف دلامار، برادران دووین و جی. پل گتی—سرانجام در سال ۱۹۵۳ میلادی توسط گتی به موزه هنر لس‌آنجلس (LACMA) اهدا شد 23.

کتیبه‌ها و قاب‌های حاشیه
کتیبه‌ها و قاب‌های حاشیه

چرا قالی اردبیل در طراحی فرش ایرانی اهمیت دارد؟

در طول نزدیک به پنج سده، قالی اردبیل به عنوان معیار و الگوی مرجع برای نقشه لچک‌ترنج در قالی‌بافی ایران شناخته شده است 34. شیوه لایه‌بندی فضایی در این قالی—که در آن ترنج و کلاله‌ها همچون آسمانی مستقل بر فراز باغی پیوسته از گل‌ها و اسلیمی‌ها شناورند—الهام‌بخش نسل‌های پیاپی طراحان فرش در تبریز، کاشان، اصفهان و قم در بافت‌های دستباف و ماشینی بوده است 345.

باورهای نادرست رایج

«فقط یک قالی اردبیل در جهان وجود دارد.» در سال ۹۴۶ هجری قمری یک جفت قالی همسان بافته شد که امروزه یکی در موزه ویکتوریا و آلبرت لندن و دیگری در موزه هنر لس‌آنجلس نگهداری می‌شود 123.

«مقصود کاشانی تمام گره‌های قالی را به تنهایی بافته است.» بافت یک جفت قالی در این ابعاد نیازمند کار گروهی شمار زیادی از بافندگان ماهر در طی چندین سال بوده و مقصود کاشانی سرپرست و ناظر درباری این پروژه بوده است 13.

«قالی اردبیل تماماً از ابریشم بافته شده است.» بر پایه اسناد هر دو موزه V&A و LACMA، تار و پود پایه این قالی از ابریشم است، اما خاب (پرز) آن از پشم رنگرزی‌شده بافته شده که رنگ‌ها را با عمق و ماندگاری بالایی حفظ کرده است 123.

«محل دقیق کارگاه بافت قالی اردبیل با قطعیت کامل مشخص است.» با وجود آنکه قالی برای بقعه اردبیل ساخته شده و امضای مقصود کاشانی را دارد، اینکه دارهای بافت در تبریز، کاشان یا شهر دیگری برپا بوده، در اسناد صفوی تصریح نشده و نامشخص (uncertain) است 23.

گردش ساقه‌های گل بر زمینهٔ تیره
گردش ساقه‌های گل بر زمینهٔ تیره

چک‌لیست کاربردی کوتاه: چگونه طرح اقتباس‌شده از قالی اردبیل را بشناسیم؟

  1. ترنج خورشیدی شانزده‌پر: به دنبال ترنج طلایی مرکزی باشید که شانزده کلاله بیضی‌شکل نوک‌تیز همچون حلقه‌ای پیرامون آن چیدمان شده‌اند 13.
  1. دو قندیل در محور عمودی: در بالا و پایین ترنج مرکزی، نقش دو قندیل (چراغ مسجدی) آویخته را بیابید 13.
  1. لچک‌های ربع‌ترنج در چهار گوشه: بررسی کنید که در چهار گوشه متن، دقیقاً یک‌چهارمِ ترنج و کلاله‌های آن تکرار شده باشد 13.
  1. حاشیه کتیبه‌ای و ترنجک‌دار: در حاشیه بزرگ به دنبال تکرار متناوب قاب‌های مستطیلی کشیده (کتیبه) و قاب‌های گرد کنگره‌دار باشید 13.

پرسش‌های متداول (FAQ)

۱. قدمت قالی اردبیل چقدر است؟

بر اساس کتیبه بافته‌شده در متن قالی، این اثر در سال ۹۴۶ هجری قمری (برابر با ۱۵۳۹–۱۵۴۰ میلادی) در دوران پادشاهی شاه طهماسب اول صفوی بافته شده و نزدیک به پنج سده قدمت دارد 123.

۲. قالی‌های اصلی اردبیل امروزه در کجا نگهداری می‌شوند؟

قالی کامل‌تر در گالری جمیل در موزه ویکتوریا و آلبرت (V&A) لندن (شماره 272-1893) و قالی همزاد آن در موزه هنر شهرستان لس‌آنجلس (LACMA) در آمریکا (شماره 53.50.2) نگهداری می‌شود 12.

۳. چرا دو قندیل بافته‌شده در قالی اردبیل هم‌اندازه نیستند؟

یکی از دو قندیل به طور محسوسی بزرگ‌تر از دیگری طراحی شده است. پژوهشگران احتمال می‌دهند که این کار برای ایجاد خطای دید و هم‌اندازه دیده شدن دو قندیل از یک سر تالار (پرسپکتیو) و یا به عنوان نمادی از تواضع هنری انجام شده باشد، هرچند علت قطعی آن نامشخص است 13.

۴. متن کتیبه قالی اردبیل چیست؟

در کتیبه قالی این بیت مشهور حافظ نقش بسته است: «جز آستان توام در جهان پناهی نیست / سر مرا بجز این در حواله‌گاهی نیست» و در زیر آن عبارت «عمل بنده درگاه مقصود کاشانی سنه ۹۴۶» درج شده است 13.

منابع

  1. Victoria and Albert Museum, London, "The Ardabil Carpet (Museum No. 272-1893), Iran, 1539–1540." https://www.vam.ac.uk/articles/the-ardabil-carpet
  2. Los Angeles County Museum of Art (LACMA), "Maqsud Kashani, Ardabil Carpet, dated 1539–40 (A.H. 946), Accession No. 53.50.2." https://collections.lacma.org/object/15378
  3. May H. Beattie, "ARDABĪL CARPET," Encyclopaedia Iranica, Vol. II, Fasc. 4, pp. 365–368 (1986; updated 2014). https://www.iranicaonline.org/articles/ardabil-carpet-persian-carpet-acquired-by-the-victoria-and-albert-museum-in-1893/
  4. Annette Ittig, "CARPETS iv. Knotted-pile carpets: Designs, motifs, and patterns," Encyclopaedia Iranica, Vol. IV, Fasc. 8, pp. 845–850 (1990; updated 2017). https://www.iranicaonline.org/articles/carpets-iv/
  5. Daniel Walker, "CARPETS ix. Safavid Period," Encyclopaedia Iranica, Vol. IV, Fasc. 8, pp. 866–875 (1990; updated 2017). https://www.iranicaonline.org/articles/carpets-ix/